Kiến trúc Nhật Bản là sự hòa quyện hoàn hảo giữa truyền thống ngàn năm và sáng tạo hiện đại, phản ánh triết lý sống hài hòa với thiên nhiên. Từ những ngôi nhà gỗ mộc mạc thời Edo đến các công trình biểu tượng như Tháp Tokyo Skytree, kiến trúc Nhật không chỉ đẹp mà còn thông minh, bền vững và giàu tính nhân văn. Bài viết này khám phá sâu những nét đặc trưng độc đáo, giúp bạn hiểu rõ hơn về “nghệ thuật xây dựng” của xứ sở hoa anh đào.
1. Triết lý cốt lõi trong kiến trúc Nhật Bản: Hài hòa với thiên nhiên (Shakkei)
Kiến trúc Nhật Bản luôn lấy thiên nhiên làm trung tâm, thể hiện qua nguyên tắc Shakkei (mượn cảnh). Thay vì xây tường cao che chắn, các công trình “mượn” cảnh quan xung quanh như núi, sông, cây cổ thụ để mở rộng không gian.
Ví dụ điển hình là chùa Horyu-ji (thế kỷ 7) – ngôi chùa gỗ cổ nhất thế giới, nơi sân vườn được thiết kế để hòa quyện với rừng thông bao quanh. Ngày nay, nguyên tắc này xuất hiện trong các tòa nhà hiện đại như Trung tâm Văn hóa Thiết kế 21 của Tadao Ando, sử dụng kính lớn “mượn” cảnh quan đô thị.
Lợi ích thực tiễn:
- Giảm cảm giác chật chội trong không gian nhỏ.
- Tạo sự thư giãn tinh thần, phù hợp khí hậu ẩm ướt Nhật Bản.
- Tiết kiệm vật liệu, thân thiện môi trường.
2. Sử dụng gỗ và cấu trúc linh hoạt chống động đất
Nhật Bản nằm trên “Vành đai lửa Thái Bình Dương”, nên kiến trúc ưu tiên gỗ làm vật liệu chính thay vì bê tông cứng nhắc. Hệ khung gỗ kigumi (ghép mộng không đinh tán) cho phép công trình uốn cong theo rung chấn, giảm nguy cơ sập đổ.
Đặc trưng nổi bật:
- Nhà truyền thống Minka: Gồm phòng khách (za-shiki) với sàn tatami, mái ngói cong và cửa trượt shoji (giấy dầu). Có thể tháo lắp dễ dàng để di dời.
- Chùa Todaiji (Nara): Mái gỗ khổng lồ che tượng Đại Phật, tồn tại hơn 1.200 năm nhờ kỹ thuật chống mối mọt tự nhiên.
- Hiện đại: Tháp Izumo no Okuni của Kengo Kuma sử dụng 14 lớp gỗ xếp chồng, chống động đất cấp 9.
Ưu điểm khoa học: Gỗ đàn hồi hấp thụ 70% năng lượng động đất, dễ sửa chữa và tái chế 100%.
3. Không gian tối giản theo triết lý Wabi-Sabi
Wabi-Sabi – vẻ đẹp của sự không hoàn hảo – là linh hồn kiến trúc Nhật. Không gian đơn giản, sử dụng vật liệu tự nhiên (đá, tre, đất sét), tránh trang trí rườm rà. Mục tiêu: Tạo sự tĩnh lặng, khuyến khích chiêm nghiệm.
Ví dụ minh họa:
- Nhà trà đạo (Chashitsu): Diện tích chỉ 4,5 tatami (khoảng 2,5m²), cửa lùn buộc khách cúi đầu khiêm tốn, nhấn mạnh sự giản dị.
- Vườn Zen (Karesansui): Sử dụng sỏi trắng, đá và cát để tượng trưng núi non, không cần cây cối thực – như vườn Ryoan-ji ở Kyoto.
Trong kiến trúc đương đại, nhà Ryue Nishizawa áp dụng Wabi-Sabi qua tường bê tông thô mộc, cửa kính tối đa để “mời” ánh sáng tự nhiên vào nhà.
4. Cửa trượt và không gian đa năng (Engawa)
Shoji (cửa giấy) và fusuma (cửa gỗ trượt) là phát minh天才, biến một phòng thành nhiều không gian chỉ bằng cách đẩy cửa. Engawa – hành lang ngoài trời bao quanh nhà – làm cầu nối trong-ngoài, tăng thông gió tự nhiên.
Ứng dụng thực tế:
- Mùa hè: Mở shoji đón gió, biến hiên thành sân chơi.
- Mùa đông: Đóng kín tạo không gian ấm áp.
- Hiện đại: Các căn hộ micro ở Tokyo (dưới 20m²) dùng vách trượt để “mở rộng” không gian gấp 3 lần.
Kết quả: Tiết kiệm 30% năng lượng sưởi ấm/làm mát, phù hợp dân số đông đúc.
5. Mái nhà đặc trưng và kỹ thuật chống nước
Mái Nhật irimoya (hai nước) hoặc yosemune (bốn nước) cong nhẹ, phủ ngói kawara chống thấm siêu việt. Độ dốc lớn thoát nước mưa nhanh, tránh đọng nước trong mùa bão.
Điểm độc đáo:
- Ngói lợp chồng lớp, tự điều chỉnh theo gió.
- Chashiguchi – mép mái che hiên sâu 1m, tạo bóng râm mùa hè.
- Hiện đại: Trung tâm Thương mại LaLa Terrace ở Tokyo dùng mái cong lấy cảm hứng truyền thống nhưng vật liệu composite nhẹ.
6. Vườn Nhật – Phần không thể thiếu của kiến trúc
Không chỉ là “xanh hóa”, vườn Nhật là kiến trúc thu nhỏ, tuân thủ nguyên tắc San-zui (núi-sông-cây). Các loại:
- Vườn trà (Roji): Đường hẹp dẫn vào nhà trà, tạo cảm giác bí ẩn.
- Vườn suối (Chisen): Ao nước trung tâm với cầu đá.
- Vườn khô (Karesansui): Sỏi vẽ sóng nước.
Công viên Kenrokuen (Kanazawa) là kiệt tác với 11 cảnh quan hoàn hảo theo mùa.
7. Không gian vệ sinh sạch sẽ
Nhà vệ sinh Nhật Bản nổi bật với công nghệ cao, thiết kế tối giản và tiêu chuẩn vệ sinh vượt trội, thường được gọi là “Washlet” với các tính năng tự động hóa. Chúng không chỉ sạch sẽ mà còn mang tính thẩm mỹ, thân thiện với môi trường và người dùng.
Công nghệ bồn cầu thông minh
Bồn cầu Washlet/ shower toilet có vòi phun nước tự động rửa hậu môn hoặc vùng kín nữ, điều chỉnh áp lực, nhiệt độ nước, kèm máy sấy khô và khử mùi. Ghế ngồi sưởi ấm, nắp tự mở/đóng bằng cảm biến, xả nước tự động và thậm chí phân tích nước tiểu bằng AI ở mẫu cao cấp. Vòi tự làm sạch trước/sau sử dụng, giảm tiếp xúc vi khuẩn.
Thiết kế và không gian
Phong cách tối giản với vật liệu tự nhiên như gỗ, màu trung tính, cây xanh và ánh sáng tự nhiên qua cửa sổ lớn hoặc giếng trời. Phân khu “khô” (bồn cầu) và “ướt” (tắm) riêng biệt để giữ sạch sẽ; nhà vệ sinh công cộng thường đẹp như tác phẩm nghệ thuật với tường kính thông minh.
Vệ sinh và văn hóa
Nhật Bản duy trì độ sạch tuyệt đối nhờ nhân viên kiểm tra thường xuyên và ý thức cao của người dân, từ nhỏ đã được giáo dục lau dọn sau sử dụng. Có cả kiểu ngồi xổm truyền thống ở nơi công cộng, nhưng bồn phương Tây hiện đại chiếm ưu thế với hai chế độ xả “nhỏ/lớn”.
8. Kiến trúc hiện đại: Kết hợp truyền thống – công nghệ
Thế kỷ 20 chứng kiến sự bùng nổ với các kiến trúc sư như Tadao Ando (bê tông thô + ánh sáng tự nhiên), Kengo Kuma (gỗ + kính), Toyo Ito (dạng sóng hữu cơ).
Công trình biểu tượng:
- Tháp Tokyo Skytree (634m): Chân tháp lấy cảm hứng pagoda cổ, chống động đất bằng hệ lò xo.
- Nhà hát Quốc gia Tokyo của Kenzo Tange: Mái cong gợi nhớ đền thờ Shinto.
- Bảo tàng Nghệ thuật đương đại Naoshima: Tích hợp nghệ thuật vào kiến trúc, hòa quyện với đảo biển.
9. Bài học cho kiến trúc Việt Nam
Kiến trúc Nhật truyền cảm hứng cho Việt Nam trong bối cảnh đô thị hóa nhanh:
- Áp dụng gỗ tái chế và khung linh hoạt chống lũ lụt miền Trung.
- Thiết kế micro-housing cho TP.HCM, Hà Nội.
- Vườn xanh đô thị theo mô hình Shakkei để giảm “đảo nhiệt”.
Các dự án như Vinhomes Ocean Park đã học hỏi shoji hiện đại qua vách kính trượt.
Kiến trúc Nhật Bản không chỉ là xây dựng mà là triết lý sống: đơn giản, bền vững, tôn trọng thiên nhiên và con người. Từ shoji mỏng manh đến Skytree khổng lồ, mọi công trình đều kể câu chuyện về sự thích nghi tài tình. Nếu bạn đang thiết kế nhà phố hay nội thất, hãy thử áp dụng Wabi-Sabi – vẻ đẹp thực sự nằm ở sự tinh tế chứ không phải xa xỉ.
